- Sức khỏe tinh thần của học sinh là gì?
- Khi nào một thay đổi trong tâm lý học sinh trở thành tín hiệu đáng lưu ý?
- 7 dấu hiệu sức khỏe tinh thần ba mẹ không nên bỏ qua
- Ba mẹ nên làm gì khi nhận thấy con đang gặp khó khăn?
- Gia đình và nhà trường cùng chăm sóc sức khỏe tinh thần như thế nào?
- SISS xây dựng môi trường đồng hành với cảm xúc của học sinh
- ĐĂNG KÝ TƯ VẤN
Sức khỏe tinh thần của học sinh: 7 dấu hiệu cần lưu ý
- Sức khỏe tinh thần của học sinh là gì?
- Khi nào một thay đổi trong tâm lý học sinh trở thành tín hiệu đáng lưu ý?
- 7 dấu hiệu sức khỏe tinh thần ba mẹ không nên bỏ qua
- Ba mẹ nên làm gì khi nhận thấy con đang gặp khó khăn?
- Gia đình và nhà trường cùng chăm sóc sức khỏe tinh thần như thế nào?
- SISS xây dựng môi trường đồng hành với cảm xúc của học sinh
- ĐĂNG KÝ TƯ VẤN
Những thay đổi về cảm xúc và hành vi có thể là một phần bình thường trong quá trình trưởng thành. Tuy nhiên, khi con buồn bã, lo âu, thu mình hoặc sa sút trong thời gian dài, ba mẹ cần quan sát kỹ hơn thay vì cho rằng đó chỉ là “một giai đoạn”. Nhận biết sớm các dấu hiệu liên quan đến sức khỏe tinh thần học sinh giúp gia đình lắng nghe đúng lúc, phối hợp với nhà trường và tìm hỗ trợ phù hợp. Bài viết dưới đây không dùng để tự chẩn đoán, mà cung cấp một khung tham khảo để ba mẹ biết khi nào nên chủ động hành động.
Sức khỏe tinh thần của học sinh là gì?
Sức khỏe tinh thần khỏe mạnh không chỉ đơn thuần được mô tả là “không có rối loạn tâm lý”. Với trẻ em và thanh thiếu niên, đó còn là khả năng điều tiết cảm xúc, ứng phó với căng thẳng, học tập và xây dựng các mối quan hệ.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tuổi vị thành niên là giai đoạn hình thành nhiều thói quen xã hội và cảm xúc quan trọng. WHO ước tính khoảng 1 trong 7 người từ 10 – 19 tuổi trên toàn cầu đang sống với một vấn đề sức khỏe tâm thần. Do đó, gia đình, nhà trường và cộng đồng là những người có thể giúp các em vượt qua các vấn đề về tâm lý.
Tại Việt Nam, UNICEF cho biết khoảng 1 trong 5 trẻ vị thành niên gặp thách thức về sức khỏe tâm thần, nhưng chỉ 5% phụ huynh thừa nhận con cần được hỗ trợ. Khoảng cách này cho thấy khó khăn của trẻ có thể bị bỏ sót, nhất là khi biểu hiện không phải lúc nào cũng là khóc, buồn hay nói thẳng rằng con đang không ổn.
Tuy nhiên, có một vấn đề mà ba mẹ cần lưu ý: một ngày cáu kỉnh hay một bài kiểm tra không tốt chưa đồng nghĩa với vấn đề tâm lý. Điều ba mẹ cần nhìn là sự thay đổi so với thường ngày, thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống của con.
Khi nào một thay đổi trong tâm lý học sinh trở thành tín hiệu đáng lưu ý?
Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ khuyến nghị gia đình cần cân nhắc tìm hỗ trợ khi cảm xúc hoặc hành vi của trẻ kéo dài nhiều tuần, khiến trẻ hoặc gia đình khổ sở, hay cản trở hoạt động ở trường, ở nhà và với bạn bè.
Ba mẹ có thể ghi nhớ bốn tiêu chí:
| Tiêu chí quan sát | Câu hỏi ba mẹ có thể đặt ra |
| Khác biệt | Biểu hiện này có khác rõ so với tính cách và nhịp sống thường ngày của con không? |
| Thời gian | Thay đổi chỉ xuất hiện sau một sự kiện ngắn hạn hay kéo dài trong nhiều ngày, nhiều tuần? |
| Cường độ | Cảm xúc hoặc hành vi có mạnh dần, khó kiểm soát hoặc khiến con rất khổ sở không? |
| Ảnh hưởng | Việc học, giấc ngủ, ăn uống, quan hệ, sở thích hoặc sinh hoạt hằng ngày có bị gián đoạn không? |
Để nhận diện dấu hiệu sức khỏe tinh thần đáng lưu ý, ba mẹ nên nhìn vào bức tranh tổng thể thay vì “đếm triệu chứng”. Cùng một biểu hiện có thể đến từ nhiều nguyên nhân; việc đánh giá cần do bác sĩ hoặc chuyên gia có chuyên môn về trẻ em thực hiện.
7 dấu hiệu sức khỏe tinh thần ba mẹ không nên bỏ qua
1. Buồn bã, lo âu hoặc cáu gắt kéo dài
Trẻ có thể dễ khóc, thường xuyên căng thẳng, sợ hãi quá mức hoặc phản ứng mạnh với những việc trước đây con vẫn xử lý được. Ở một số em, khó khăn lại biểu hiện qua sự cáu kỉnh, chống đối hoặc những cơn giận thường xuyên.
Hãy chú ý nếu cảm xúc kéo dài nhiều tuần hoặc làm con khó học, khó ngủ và khó duy trì quan hệ. Thay vì hỏi “Con có gì mà phải buồn?”, ba mẹ có thể bắt đầu bằng một quan sát cụ thể: “Gần đây ba/mẹ thấy con hay thức khuya và ít nói hơn. Có điều gì đang làm con mệt không?”
2. Thu mình và mất hứng thú với điều từng yêu thích
Học sinh cần không gian riêng là điều bình thường, đặc biệt ở tuổi thiếu niên. Tín hiệu đáng quan tâm xuất hiện khi con ngày càng tránh gia đình, bạn bè hoặc hoạt động từng khiến con hào hứng; con ít phản hồi và cảm thấy mọi thứ đều vô nghĩa.
Đừng vội ép con trở lại hoạt động. Hãy tìm hiểu xem con đang cần nghỉ ngơi, gặp xung đột, bị bắt nạt hay chịu một áp lực khác và tạo cảm giác an toàn để con chia sẻ.
3. Giấc ngủ, ăn uống hoặc thể chất thay đổi rõ rệt
Khó ngủ, ngủ quá nhiều, thường xuyên gặp ác mộng, buồn ngủ ban ngày, chán ăn hoặc ăn nhiều bất thường đều có thể đi kèm với căng thẳng tâm lý. Một số trẻ thường xuyên đau đầu, đau bụng, mệt mỏi hoặc chóng mặt dù chưa xác định được nguyên nhân y khoa.
Ba mẹ nên đưa con đi khám để loại trừ bệnh lý cơ thể, đồng thời ghi nhận khi nào triệu chứng xuất hiện: trước ngày đến trường, bài kiểm tra hay sau một cuộc trò chuyện trên mạng. Nhật ký ngắn về giấc ngủ, bữa ăn và triệu chứng có thể giúp bác sĩ hiểu tình hình rõ hơn.
4. Khó tập trung và kết quả học tập sa sút
Kết quả học tập đi xuống chưa đồng nghĩa với việc học sinh đang gặp vấn đề về tâm lý. Nguyên nhân đôi khi đến từ việc con chưa nắm chắc kiến thức hoặc cần thêm thời gian để làm quen với môi trường học tập mới. Tuy nhiên, nếu sự sa sút đi kèm với mất tập trung, né tránh đến trường, kiệt sức, lo sợ quá mức hoặc mất động lực, ba mẹ nên tìm hiểu sâu hơn.
Thay vì bắt đầu bằng điểm số, hãy hỏi:
- Phần nào trong ngày học khiến con mệt nhất?
- Có ai khiến con cảm thấy không an toàn không?
- Con cần người lớn hỗ trợ việc gì trước?
Với học sinh chuyển cấp, ba mẹ có thể tham khảo các tiêu chí chọn trường THCS và hệ thống hỗ trợ học sinh.
5. Những thay đổi đáng chú ý trong hành vi và các mối quan hệ
Điều cần quan sát là những thay đổi đột ngột hoặc tăng dần: thường xuyên gây gổ, muốn làm đau người khác, bỏ học; bị cô lập; sợ một người hoặc địa điểm cụ thể; sử dụng chất kích thích; có hành vi mạo hiểm và phá hoại.
Khi chưa thể nói rõ điều mình đang cảm nhận, trẻ đôi khi thể hiện khó khăn thông qua những thay đổi trong cách cư xử. Bên cạnh việc đặt ra những nguyên tắc phù hợp, ba mẹ nên tìm hiểu bối cảnh dẫn đến sự thay đổi của con và có thể tham khảo ý kiến từ giáo viên hoặc chuyên gia khi cần.
6. Tự đánh giá bản thân tiêu cực hoặc bộc lộ tuyệt vọng
Các câu như “Con chẳng làm được gì”, “Không ai thích con” cần được lắng nghe, nhất là khi chúng lặp lại hoặc đi cùng cảm giác tội lỗi, xấu hổ và vô giá trị. Khi con chia sẻ, ba mẹ nên tập trung vào trải nghiệm của chính con thay vì lấy thành tích hay hoàn cảnh của người khác làm thước đo. Những phản hồi như “Con nghĩ nhiều quá” cũng có thể khiến con ngại nói thêm.
Ba mẹ có thể mở lời: “Ba/mẹ nhận thấy gần đây con đang có nhiều điều khó khăn. Nếu con muốn, hãy kể cho ba/mẹ nghe để mình cùng tìm cách nhé.”
Công nhận nỗi đau là cách để con biết con không phải tự xoay xở một mình.
7. Tự làm đau bản thân, nhắc đến cái chết hoặc có hành vi không an toàn
Đây là nhóm dấu hiệu cần phản hồi ngay. Trẻ có thể nói muốn biến mất, muốn tự hại, cảm thấy mình là gánh nặng; tự làm đau; chuẩn bị phương tiện; cho đi đồ vật quan trọng hoặc chào tạm biệt bất thường. Không coi những lời này là “dọa”.
Nếu nghi ngờ, hãy hỏi thẳng và bình tĩnh: “Con có đang nghĩ đến việc làm đau bản thân hoặc không muốn sống nữa không?”
Không tranh luận, trách mắng hoặc buộc con phải hứa giữ bí mật. Khi có nguy cơ trước mắt, hãy:
- Luôn có người lớn đáng tin cậy ở bên con
- Đưa thuốc, vật sắc nhọn hoặc phương tiện có thể gây hại ra khỏi tầm tiếp cận
- Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu gần nhất
- Tìm sự hỗ trợ qua số 111 của Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em
Theo Cục Trẻ em, Tổng đài 111 hoạt động miễn phí 24/7, cung cấp tư vấn tâm lý và hỗ trợ trẻ em trong các trường hợp khẩn cấp.
Ba mẹ nên làm gì khi nhận thấy con đang gặp khó khăn?
Quan sát bằng dữ kiện, không gắn nhãn
Ghi lại thay đổi về thời gian, tần suất, bối cảnh và ảnh hưởng. Nhận xét “con thức đến 2 giờ sáng bốn ngày trong tuần” hữu ích hơn kết luận “con lười, thiếu kỷ luật”.
Ba mẹ không nên tự kết luận con bị trầm cảm, lo âu hay một rối loạn khác dựa trên nội dung đọc được trên mạng.
Chọn thời điểm trò chuyện bình tĩnh
Theo UNICEF, khi trò chuyện với trẻ, người lớn nên ưu tiên thể hiện sự quan tâm và dành thời gian lắng nghe. Một cuộc trò chuyện sẽ dễ bắt đầu hơn khi cả ba mẹ và con đều có đủ thời gian, không bị thúc ép bởi công việc hay lịch học. Ba mẹ có thể gợi chuyện bằng những câu như:
- “Dạo này có chuyện nào ở nhà hoặc ở trường làm con thấy không ổn không?”
- “Con muốn ba mẹ nghe con kể trước, hay con muốn mình cùng nghĩ xem bước tiếp theo nên làm gì?”
- “Ba mẹ nên làm thế nào để con thấy thoải mái hơn khi nói về những chuyện này?”
Không chất vấn, vội khuyên hoặc phủ nhận cảm xúc. Nếu con chưa sẵn sàng, hãy nói rõ rằng cánh cửa trò chuyện vẫn mở và thống nhất một thời điểm quay lại.
Kết nối với giáo viên khi nhận thấy con có thay đổi
Giáo viên có cơ hội quan sát con trong một bối cảnh khác với gia đình. Vì vậy, ba mẹ có thể hỏi về cách con tham gia bài học, giao tiếp với bạn, tình hình đi học và những biểu hiện khác thường tại lớp. Đối chiếu những thông tin này với quan sát ở nhà sẽ giúp gia đình có cái nhìn đầy đủ hơn về tâm lý học sinh.
Khi cần trao đổi thông tin riêng tư của con với nhà trường, ba mẹ nên cân nhắc nội dung nào thực sự cần thiết và giải thích cho con hiểu mục đích của việc chia sẻ. Nếu xuất hiện dấu hiệu cho thấy sự an toàn của con đang bị đe dọa, người lớn cần ưu tiên các biện pháp bảo vệ phù hợp.
Tìm hỗ trợ chuyên môn khi con chưa cải thiện
Tùy vào tình trạng của con, ba mẹ có thể cân nhắc trao đổi với người có chuyên môn phù hợp, chẳng hạn chuyên gia tâm lý trẻ em, bác sĩ nhi hoặc bác sĩ chuyên về sức khỏe tâm thần trẻ em.
Khi gặp chuyên gia, những thông tin gia đình đã ghi nhận tại nhà, nhận xét từ giáo viên, tình trạng sức khỏe gần đây và các sự kiện đáng chú ý trong cuộc sống của con sẽ giúp ích cho quá trình tìm hiểu vấn đề.
Việc thăm khám hoặc tham vấn giúp gia đình hiểu rõ hơn nguyên nhân và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp cho trẻ. Không tự ý cho con dùng thuốc, ngừng thuốc hoặc áp dụng liệu pháp theo lời truyền miệng.
Gia đình và nhà trường cùng chăm sóc sức khỏe tinh thần như thế nào?
Việc chăm sóc sức khỏe tinh thần không chỉ bắt đầu khi đã có khủng hoảng. Giấc ngủ ổn định, vận động, bữa ăn đều đặn, thời gian nghỉ và quan hệ tin cậy tạo nên nền tảng bảo vệ hằng ngày.
Ở trường, cảm giác kết nối với thầy cô và bạn bè có vai trò quan trọng; sự gắn kết giữa trường học và gia đình có thể bảo vệ và thúc đẩy sức khỏe tinh thần. Nghiên cứu của UNICEF Việt Nam và Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng xem trường học là môi trường tâm lý xã hội then chốt của tuổi vị thành niên.
Khi đánh giá một trường, ba mẹ nên hỏi:
- Học sinh có một người lớn đáng tin cậy để tìm đến khi gặp khó khăn không?
- Giáo viên được hướng dẫn nhận biết và chuyển tuyến khi có dấu hiệu đáng lo ngại như thế nào?
- Trường xử lý bắt nạt, cô lập và xung đột ra sao?
- Chương trình có dạy trẻ nhận diện cảm xúc, giao tiếp, giải quyết vấn đề và tìm kiếm trợ giúp không?
- Gia đình được thông tin và tham gia vào kế hoạch hỗ trợ như thế nào?
Đây cũng là những biểu hiện cụ thể của một môi trường coi trọng Well-being trong giáo dục, chứ không chỉ là một thông điệp truyền thông.
SISS xây dựng môi trường đồng hành với cảm xúc của học sinh
Tại Trường Sydney (SISS), Giáo dục Cảm xúc Xã hội (SEL) và Well-being được chú trọng nhằm chăm sóc sức khỏe tinh thần và hỗ trợ sự phát triển cảm xúc – xã hội của học sinh.
Giáo dục Cảm xúc Xã hội (SEL) tại SISS được lồng ghép vào bài học và hoạt động hằng ngày để rèn khả năng tự nhận thức, tự quản lý, thấu cảm và giao tiếp. Nhà trường giới thiệu ba phương diện chăm sóc gồm sức khỏe tinh thần, thể chất và các mối quan hệ tích cực, cùng đội ngũ tư vấn tâm lý đồng hành.
Ba mẹ nên quan sát cách định hướng này diễn ra trong thực tế: học sinh có thoải mái tìm người hỗ trợ, giáo viên lắng nghe ra sao, mâu thuẫn được xử lý thế nào và gia đình được phối hợp bằng quy trình nào.
Ba mẹ có thể đăng ký School Tour tại Trường Sydney để tìm hiểu chương trình SEL, hoạt động Well-being và môi trường học tập dành cho học sinh từ Lớp 1 đến Lớp 9.
Để được tư vấn thêm, vui lòng liên hệ hotline 0988 966 688 hoặc nhắn tin qua Fanpage Sydney School.
ĐĂNG KÝ TƯ VẤN
Liên hệ với SISS để được giải đáp các thắc mắc về Chương trình đào tạo và tư vấn tuyển sinh.
